Cũng với ý nghĩa trường tồn ấy, cây đa xuất hiện trong ca dao như một nhân chứng của thời gian, chứng kiến những sự đổi thay của con người, của đất trời, đôi khi là cả một vòng đời người.

                             Trăm năm dầu lỗi hẹn hò 
                             Cây đa bến cũ con đò khác đưa. 
                             Cây đa cũ, bến đò xưa 
                             Bộ hành có nghĩa nắng mưa cũng chờ

Hầu như làng quê truyền thống ở Bắc Bộ nào cũng có những cây đa cổ thụ thường ở đầu làng, cuối làng, giữa làng và ở bên cạnh các di tích. Cuộc sống sinh hoạt của làng diễn ra sôi động xung quanh gốc đa. Với người dân quê, gốc đa là nơi bình đẳng nhất, không có sự phân biệt ngôi thứ.

Không tiền ngồi gốc cây đa
Có tiền thì hãy lân la vào hàng

Gốc đa là nơi trẻ nhỏ nô đùa, thỏa thích nhặt búp, hái lá, chơi những trò chơi dân gian. Gốc đa cũng là nơi dân làng ngồi nghỉ chân sau những giờ lao động mệt nhọc, trước khi về làng hoặc đi khỏi làng. Gốc đa còn là nơi hẹn hò của trai gái:

Em đang dệt vải quay tơ
Bỗng đâu có khách đưa thơ tới nhà
Hẹn giờ ra gốc cây đa
Phượng hoàng chả thấy thấy gà buồn sao.

Không chỉ có vậy, cây đa làng Việt còn là biểu tượng tâm linh của con người. Trong làng, cây đa có mặt ở nhiều vị trí khác nhau nhưng hầu như nó không vắng bóng ở các di tích, đặc biệt là đình chùa. Tục ngữ có câu:

"Thần cây đa, ma cây gạo, cú cáo cây đề"

Hay:

"Cây thị có ma, cây đa có thần"

Cây đa xanh tốt tỏa bóng làm cho các di tích trở nên linh thiêng hơn, con người khi bước đến di tích cũng cảm thấy được thư thái hòa đồng hơn với thiên nhiên. Cây đa được coi là nơi ngự trị của các thần linh dân dã và các linh hồn bơ vơ. Cây đa nào càng già cỗi, càng xù xì, rậm rạp thì càng gắn bó với thần linh. Gốc đa ở các di tích thường được dân chúng thắp hương chung để tỏ lòng tôn kính các vị thần linh dân dã hoặc cầu cho những linh hồn bơ vơ về nương nhờ lộc Phật không đi lang thang quấy nhiễu dân làng.

Như vậy, cây đa luôn là biểu tượng đẹp với hầu hết các ý nghĩa chuẩn mực của biểu tượng: vừa hiện hữu, vừa tiềm ẩn, huyền bí, vừa mang hơi thở cuộc sống, vừa mang đậm yếu tố tâm linh. Phải chǎng chính sự kết hợp này đã tạo nên biểu tượng cây đa có sức sống bền lâu trong vǎn học dân gian, vǎn thơ bác học và trong tâm hồn mỗi con người Việt Nam.

Cây đa xóm 10 xã Hải Long huyện Hải Hậu còn được đưa vào lịch sử chống ngoại xâm của xã nhà. Năm 1951 để ngăn chặn đợt càn quét khủng bố của giặc Pháp vào các cơ sở nuôi giấu cán bộ cách mạng trong xóm cũng như quyết tiêu diệt bọn mật thám ác ôn đã chỉ điểm các cơ sở cách mạng. Du kích xóm 10 sau khi đã nghiên cứu quy luật hoạt động của chúng với quyết tâm phải bảo vệ bằng được các cơ sở bí mật, một tổ du kích đã  cải trang thành 2 người đi làm đồng ngồi nghỉ và đánh cờ dưới gốc cây đa, khi tên mật thám đi xe đạp qua, 2 chiến sỹ du kích đã dùng đòn gánh  lao vào bánh xe  đạp và dùng cuốc hạ gục tên này. Chiến công của du kích xóm 10 đã làm nức lòng nhân dân trong xã nói riêng và nhân dân huyện Hải Hậu nói chung. Giặc Pháp tại đồn Đông Biên và các tên tay sai khiếp sợ không dám khủng bố vào các căn cứ kháng chiến. Đó cũng là bài học cảnh báo cho những kẻ bán đứng quê hương theo gót quân thù.

Dưới gốc cây đa xưa là ngôi đền cổ, trải qua bao năm tháng ngôi đền đã không còn .Nhưng hôm nay, chính tại nền móng của ngôi đền xưa đã mọc lên ngôi nhà văn hoá . Đó là  minh chứng về sự tiếp nối cội nguồn văn hoá của các thế hệ nhân dân xóm 10 và đó cũng chính là cội nguồn của sự đoàn kết, nét văn hoá truyền thống của người Việt Nam.

( Bác Trưởng sưu tầm )